Cambridge Üniversitesi’nin yer aldığı, Birleşik Krallık destekli 5 milyon sterlinlik Operation Blue Skies programı, ticari uçakların irtifasında yapay zekâ rehberliğinde yapılacak değişikliklerin Kuzey Atlantik hava sahasındaki kalıcı ısınma etkisi yaratan kontraylları azaltıp azaltamayacağını test edecek. Denemeler önem taşıyor çünkü kalıcı kontrayllar dışarı çıkan ısıyı hapsediyor ve havacılığın toplam iklim etkisinin yaklaşık üçte birini oluşturuyor.
Temel bilgiler
- Operation Blue Skies, NATS tarafından kontrol edilen Shanwick okyanusal hava sahasında iki operasyonel deneme içeren 30 aylık bir programdır.
- Denemeler, 2026-27 ve 2027-28 kış test dönemleri için planlanıyor; her kış yaklaşık 20 ila 40 test günü öngörülüyor.
- Yapay zekâ modelleri, irtifa müdahalelerinin kontrayllarla ilişkili ısınma üzerinde en büyük etkiyi yaratabileceği yerleri ve zamanları belirleyecek.
- Cambridge ve Imperial College London araştırmacıları sonuçları değerlendirecek ve iklim etkisini bağımsız olarak doğrulayacak.
Neden odak noktası kontrayllar?
Kontrayllar, jet motoru egzozundaki su buharının soğuk ve nemli üst atmosferde kurum parçacıkları ve diğer aerosoller etrafında yoğunlaşıp donmasıyla oluşur. Bazıları kalıcı olur ve dışarı çıkan ısıyı hapsederek iklimi ısıtır.
Atmosferik modelleme, Kuzey Atlantik koridorunun doğu yarısını kapsayan Shanwick hava sahasının küresel kontrayl ısınmasının yaklaşık %5’inden sorumlu olduğunu gösteriyor. Bu ısınmanın önemli bir bölümü, programın kış denemelerinin hedeflediği dönem olan kasım ile şubat arasında yoğunlaşıyor.
Proje hem operasyonel değişikliklerin pratikte yapılıp yapılamayacağını hem de çevresel fayda sağlayıp sağlamadığını değerlendirecek. Açıklanan yaklaşım, normal ticari uçuş operasyonlarında kapsamlı değişiklikler yapmak yerine kalıcı, ısınma etkisi yaratan kontraylları destekleyen atmosfer koşullarından kaçınmayı amaçlıyor.
Bu, araştırmacılar ve üniversiteler için ne anlama geliyor?
Araştırmacılar ve üniversiteler için Operation Blue Skies, atmosfer bilimi, yapay zekâ, havacılık operasyonları ve iklim etkisi değerlendirmesinin birlikte gerçek dünya koşullarında sınanacağı bir ortam yaratıyor. Cambridge Üniversitesi ve Imperial College London deneme sonuçlarını değerlendirecek ve iklim etkisine ilişkin bağımsız doğrulama sağlayacak; daha geniş konsorsiyum ise akademik, kamu, operasyonel ve sanayi ortaklarını bir araya getiriyor.
Program; Cambridge Üniversitesi, Google, Ulaştırma Bakanlığı, Met Office, NATS, Contrails.org ve Imperial College London’ı içeriyor. Kamu hibe finansmanı doğrudan akademik, kâr amacı gütmeyen ve havacılık ortaklarına tahsis edilirken Google UK, açık iklim bilimi için yapay zekâ uzmanlığı, mühendislik zamanı ve yüksek performanslı hesaplama altyapısı yoluyla 1,4 milyon sterlinlik ayni katkı sağlıyor.
Operation Blue Skies kontrayl önlemeyi nasıl test edecek?
Denemelerde, küçük irtifa ayarlamaları için yüksek etkili fırsatları belirlemek üzere yapay zekâ modelleri kullanılacak; ardından bu manevralar yerleşik hava trafik kontrolü iletişim kanalları aracılığıyla koordine edilecek. Testler, yaklaşımın okyanusal hava sahasında güvenli, ölçülebilir ve uygulanabilir olup olmadığını incelemek amacıyla öncelikle 2026-27 ve 2027-28 dönemlerinde, kışın daha düşük trafik zamanlarında gerçekleştirilecek.
Planlanan ayarlamalar küçüktür ve standart uçuş operasyonları içinde kalır. Contrails.org tahminler ile operasyonel planlamanın bağlantısını kurmaya, deneme parametrelerini şekillendirmeye ve veri analizini desteklemeye yardımcı olacak. Program, kontrayl önlemeyi canlı bir operasyonel ortamda hava sahası genelinde test etmeyi amaçlıyor.
Cambridge’de Regius Mühendislik Profesörü olan Profesör Steven Barrett, denemenin Birleşik Krallık’ın gerçek dünya koşullarında kontrayl örtüsünü azaltma kapasitesini test edeceğini söyledi. Çalışma, sanayi ortakları ve ATI Programı aracılığıyla Ulaştırma Bakanlığı tarafından ortak finanse ediliyor.
Sık sorulan sorular
Denemeler ne zaman ve nerede yapılacak?
İki operasyonel deneme, Kuzey Atlantik koridorunun doğu yarısını kapsayan, NATS tarafından kontrol edilen Shanwick okyanusal hava sahasında yürütülecek. Başlıca test dönemleri 2026-27 ve 2027-28 kışlarıdır; her kış yaklaşık 20 ila 40 test günü planlanmakta ve testler düşük trafik dönemlerine programlanmaktadır.
Katılımcı uçuşlar hangi değişiklikleri yapacak?
Program, kontrayl oluşturan koşullardan kaçınmanın en büyük iklim faydasını nerede ve ne zaman sağlayabileceğini belirlemek için yapay zekâ kullanarak ticari uçuşlarda küçük irtifa ayarlamalarını test edecek. Manevralar standart hava trafik kontrolü iletişim kanalları aracılığıyla koordine edilecek ve standart uçuş operasyonları içinde kalacak.
